Uspon i pad francuskog kolonijalizma u Africi

Uspon i pad francuskog kolonijalizma u Africi

Istraživač Novog trećeg puta (dragoslavraseta@novitreciput.org)

Kada se pokrene tema francuskog kolonijalizma, postavlja se neizbežno pitanje kako je položaj Francuske opstao u Zapadnoj Africi? Prilikom analize politike Pariza prema Zapadnoj Africi i uspona i pada francuskog kolonijalizma u ovom regionu, za početak korisno je fokus analize staviti na propagandne narative i mitove koji važe za ove procese, a tek nakon toga preći i na analizu praktične politike i događanja kroz istorijske periode.

Uspon i pad francuskog kolonijalizma u Africi
Uspon i pad francuskog kolonijalizma u Africi

Propagandni narativi i mitovi

Postoji nekoliko mitova koji se odnose na kolonijalno prisustvo Francuske i njen uticaj u ovom regionu.

Jedan od njih se poziva na “otpornost i prisutnost” francuskog suvereniteta, implicirajući time da je on prirodan i na taj način, trajan. Činjenica je da je prva uspešna baza uspostavljena na ostrvu Gore (Senegal) 1638. godine, a 1659. Sent Luis postaje centar francuskih operacija u Podsaharskoj Africi. Međutim, činjenica je i da Francuska tek od početka 20. veka ima efektivnu kontrolu nad kolonijalnim teritorijama ovog regiona, što znači da je francuska vlast trajala samo 6 decenija.
Drugi mit tiče se prednosti i beneficija koje su proistekle iz francuske misije u Zapadnoj Africi. Pre svega se misli na ekonomsku povezanost i stabilnost zahvaljujući zajedničkoj CFA valuti, zajedničkom sistemu školstva i modernom sistemu telekomunikacija, dok je na političkom planu reč o stabilnom i mirnodopskom procesu dekolonizacije, koji treba donekle prepisati francuskom obučavanju, te stvaranju kvalifikovanog kadra koji je morao da iznese na svojim leđima proces dekolonizacije.

Ovde je reč o dosta klimavim tezama, jer su pre svega istoričari sugerisali da je jedan od razloga nevoljnosti francuskih zapadnoafričkih lidera da zatraže nezavisnost još 50-ih bila ekonomska, politička i administrativna zavisnost, odnosno nekvalifikovan afrički kadar. Povlačenje granica tokom Podele Afrike (1895-1914) između evropskih kolonijalnih sila, a pogotovo između starih rivala Francuske i Velike Britanije (kao na primer demarkacija Senegala i Gambije) ostavile su vekovne posledice po stabilnost Zapadne Afrike.

Narativ da je Francuska bila od početka u potpunoj kontroli dekolonizacionog procesa ne oslikava dobro političke prilike tog vremena. Baš suprotno, francuski vrh je bio u strahu od ponavljanja alžirskog scenarija i naglog buđenja radikalnog afričkog nacionalizma, koji bi mogao da dovede do još jednog krvoprolića. Istina je negde između. Tek analizom francuske organizacije AOF (Afrique-Occidentale française) i ključnih perioda (Vlast Narodnog fronta i Drugi svetski rat) koji su prethodili dekolonizaciji možemo dobiti potpuniju sliku.

Struktura AOF

AOF je formiran 1895. na čelu sa guvernerom koji je bio politički odgovoran direktno kolonijalnom ministru Francuske. Federacija se sastojala od 8 federalnih jedinica, čiji su guverneri odgovarali Generalnom guverneru u Dakaru, koji je postao prestonica federacije 1902. Izuzetak su bile četiri komune Senegala (Dakar, Gore, Sent Luis i Rufisk) koje su bile u samoj nadležnosti Generalnog guvernera.

Stanovnici 4 komune su uživali brojna prava koja su do tada bila nezamisliva u ostatku kolonijalnog sveta: postavljali su sami svoje gradonačelnike i birali svog poslanika koji će ih zastupati u Parizu. Blez Dianje bio je prvi senegalski poslanik, samim tim i prvi crni Afrikanac u francuskom parlamentu, kasnije i u vladi.

Zahvaljujući njegovom zalaganju i radu, stanovnici četiri komune dobili su status francuskih građana 1916. Poređenja radi, u AOF 1936. (koji je tad brojao skoro 16 miliona duša) bilo je 100.000 francuskih građana u četiri komune i samo 2.500 u ostatku federacije. Potpomognuta francuskim obrazovanjem, iz ovog sloja će se razviti nova afrička obrazovana elita “evolues”, odgajana na francuskim idealima i principima.

Razglednica iz kolonijalnog Dakara
Razglednica iz kolonijalnog Dakara

Tridesete godine 20. veka – vreme promena i uloga Narodnog fronta

Do promene u afričkoj političkoj svesti dolazi tridesetih godina prošlog veka. Efekti Velike depresije stigli su i do Zapadne Afrike. Dok je ekonomija AOF, bazirana na izvozu, bila na ivici kolapsa, stav Pariza je bio da matica ne sme da snosi ekonomski teret i deficit prouzrokovan stanjem kolonija. Kolonijalna administracija, bez mnogo izbora, opredeljuje se na povećanje poreskih obaveza, dok su budžeti za zdravstvo i školstvo bili desetkovani.

Ove odluke su dovele do ključanja afričkog nezadovoljstva prema kolonijalnoj vlasti i potkopale su legitimitet koji je vlast u Dakaru gradila prethodnih 30-40 godina. Političko buđenje Afrikanaca dodatno je pomogla italijanska okupacija Etiopije 1935, kao i dolazak Narodnog fronta na vlast u Francuskoj sa obećanjima, doduše nejasnim, kolonijalne reforme.

Ta obećanja su dočekana sa ogromnom euforijom u AOF. Narodni front postavlja za kolonijalnog ministra Mariusa Mutea, borca za ljudska prava i kolonijalnog eksperta, koji će se strastveno boriti za prava kolonijalnih naroda: 1938. će ukinuti u potpunosti famozni “Indigenat Code” i dati AEF prvog crnog guvernera.

Narodnom frontu su u prvom planu bile reforme kod kuće, u Francuskoj. Iako je bila formirana komisija čiji je zadatak bio evaluacija i praćenje stanja u prekomorskim teritorijama, konkretan plan i program kolonijalnih reformi nije postojao. Međutim, na poziciju generalnog guvernera AOF dolazi Marsel d’ Kope, bivši guverner Somalije, Čada i Mauritanije. Kope je bio poznat u političkim krugovima kao humanista i “negrofil” i predstavljao je osobu oko koje su se okupljali umereni afrički nacionalisti.

Kope se kao i Mute zalagao za “progresivni” i tada moderan oblik francuskog kolonijalizma, partnerstvo koje je naklonjeno ne samo kolonizatoru, već i kolonizovanom. Obnovljeno je shvatanje kolonijalizma kao “civilizacijske misije” gde postoji moralna dužnost “superiornih rasa” da obezbede “inferiornim” bolje materijalne i moralne uslove za život.

Brojne reforme su usledile, među kojima i sloboda štampe, kretanja, prvo delimično, zatim i potpuno ukidanje “Indigenat”, pravo udruživanja i formiranja sindikata. Iako je vlada Narodnog fronta bila kratkog daha (1936-1938) njeno nasleđe u AOF je bilo znatno, jer je predstavljalo uključenje francuske levice u kolonijalni diskurs. Stranke Narodnog fronta nisu bile antikolonijalno orijentisane, pa čak ni Komunistička partija, što je razumljivo, ako uzmemo u obzir da je vlada Narodnog fronta formirana u predvečerje Drugog svetskog rata i da je borba protiv fašizma smatrana daleko bitnijom od obračunavanja sa imperijalizmom.

Dobrovoljci iz Senegala na bojištu na istoku Francuske
Dobrovoljci iz Senegala na bojištu na istoku Francuske

Drugi svetski rat iz ugla Zapadne Afrike

Dok su vesti o padu Pariza i porazu francuske armije dočekane uz ovacije i nacionalističke pokliče u francuskim teritorijama u Levantu, Bliskom istoku i Severnoj Africi, u AOF je stanje bilo suprotno. Afrikanci su bili spremni da se odazovu otadžbini u opasnosti. U periodu između 1939. i kasne 1940, više od 100.000 Afrikanaca se priključilo francuskim trupama.

Očuvanje francuskih kolonija bilo je imperativ za obe strane: Višijevska Francuska bi time stekla dodatni legitimitet kao sukcesor predratnih režima, dok je za De Gola i otpor, opstanak kolonija bio i opstanak nade za oslobođenjem i novim vaskrsnućem Francuske kao velike sile. Pjer Bezen se našao na poziciji visokog komesara zapadne Afrike 1940. Bezen je bio ratni veteran Prvog svetskog rata, izgubio nogu tokom bitke za Verdun, strog pobornik francuskog imperijalizma, samim tim i antigerman. De Gola je, doduše, smatrao engleskim pijunom, tako da je svoju odluku o pridruživanju Petenu doneo tek nakon što se general Noguje (vrhovni general francuskih severnoafričkih snaga) odlučio za podršku Višijevskoj vladi.

Za vreme Višijevske okupacije, radikalizuje se odnos prema Afrikancima. “Indigenat” je vraćen na snagu, a prinudni rad je važio za sve Afrikance između 16 i 40 godina starosti, dok je služenje istim bilo uskraćeno afričkim plantažerima, što je dovelo do nestašice radne snage. Četiri komune izgubile su svoj privilegovan položaj koji su imale kroz istoriju. Višijevski režim je trajao dve godine.

Nakon uspešnih savezničkih iskrcavanja u Alžiru i Maroku, Bezen se okreće Generalu Darlenu i severnoafričkom bloku, ali ne i De Golu. Ovo dovodi do “limbo” stanja u AOF u periodu između 1942. i 1943, kada, iako je nominalno uspostavljena saveznička vlast, Višijevski organi i dalje funkcionišu. Tek 26. februara pod savezničkim pritiskom odbacuju se antisemitski zakoni i vraćaju uskraćene ljudske slobode. Drugi svetski rat je srušio mit o nepobedivosti Francuske i obznanio krhkost kolonijalnog režima. Usledio je nagli porast antikolonijalnog raspoloženja i aktivnosti u AOF.

Vlast slobodne Francuske, nemoćna da izvrši temeljnu čistku kadrova koji su podržavali fašistički režim, nema resursa, a ni volje da se nosi sa novonastalim problemima. Nova vlast pogrešno smatra da je razlog trenutnog nezadovoljstva koje je preovladalo u AOF posledica isključivo Višijevske vlasti i da će nestati sa potpunim uklanjanjem iste.

De Gol je svestan da slabljenje moći francuske imperije i žrtve koje su podneli afrički narodi za vreme svetskog rata znače da se kolonijalni režim ne može prosto vratiti na predratno stanje. Zarad opstanka Francuske u Africi, Šarl De Gol saziva istorijsku konferenciju u Brazavilu, na kojoj će se temeljiti francuska postkolonijalna politika.

Brazavilska konferencija kao nagrada za lojalnost

Francuska je imala postavljen jasan cilj na Brazavilskoj konferenciji: opstanak francuskog kolonijalnog carstva po cenu reformi kolonijalnog režima. Anri Laurentije, kao jedan od glavnih arhitekata ovog događaja i kolonijalni guverner, obelodanio je svoj program ostatku konferencije.

Planirana je transformacija kolonijanog carstva u federaciju, koje će zajedno sa vlašću iz Pariza birati federalni parlament. Unutar ovakve federacije, kolonije bi uživale značajno veći stepen ekonomske i administrativne samostalnosti. Nije bila isključena ni nezavisnost, iako je naglašeno da bi do nje moglo doći nakon dugog perioda postepenog razvijanja, koji bi usvajanjem ovog plana tek počeo. Ovaj plan je skoro u celosti odbačen, a reforme koje su proizašle na kraju konferencije su bile konzervativne prirode.

Zajednički jezik je bilo teško pronaći, ne samo sa predstavnicima kolonijalne vlasti, već i sa izaslanicima četiri komune, koji su kočili čak i najkonzervativnije oblike reformi. Kroz ceo događaj sukobljavala su se dva oblika kolonijalne doktrine, univerzalizam i partikularizam.

Univerzalizam bi eventualno doveo do potpunog izjednačenja položaja Afrikanaca i Azijata sa Evropljanima, što bi samo ubrzalo propast kolonijalnog režima. Partikulizam je branjen (donekle opravdano) pragmatizmom. Takođe, smatrano je gotovo nemogućim da se francuska Afrika razvija istim metodama kao i matica. Ekonomske, kulturološke i etničke razlike su prevelike i na kraju bi dovele do gubitka afričkog identiteta. Skeptici su posmatrali Brazavilsku konferenciju kao “pozorišnu predstavu za Amerikance” tvrdeći da, čak i ukoliko neke reforme proizađu iz nje, “Afrika neće videti nikakvu korist od njih decenijama”.

Obraćanje De Gola u Brazavilu
Obraćanje De Gola u Brazavilu

Početak kraja

Brazavil je pokrenuo nezaustavljivi domino efekat koji će 15 godina kasnije kulminirati dekolonizacijom Afrike. Još jedan od dokaza da se dekolonizacije ne dešavaju u vakuumu. Jasno je da postoji više različitih pristupa i metoda koji mogu dovesti do njih, ali nesumnjivo postoji niz faktora koji jednostavno isključuju slobodu volje, kao što su geopolitička situacija, širi međunarodni kontekst i ekonomska moć metropole.

Francuski položaj kao jedne od velikih sila bio je konstantan sve do okončanja Drugog svetskog rata, kada njena politička i ekonomska moć slabi, naročito u poređenju sa dva definitivna pobednika, Sjedinjenim Državama i Sovjetskim Savezom. Položaj Francuske i Velike Britanije u Zapadnoj Africi posle Drugog svetskog rata biće defanzivno orijentisan, fokusiran na izbegavanje mogućih sukoba i oružanih intervencija, a pružanje sve više i više ustupaka.

Položaj politčkih elita – pojam uspešne dekolonizacije

Francuska je na ovom polju bila mnogo uspešnija od Velike Britanije. Zbog čega? U svom komparativnom istraživanju francuske i britanske dekolonizacije, Toni Smit kao glavni razlog navodi položaj nacionalnih elita. On sugeriše da postoje tri scenarija u kojima nacionalne elite ulaze u volatilan sukob sa kolonijalnim režimom.

Prvi, kada ne postoji domaća elita čiji položaj je povezan sa kolonijalnom silom. Drugi, kada takva elita biva uništena. I treći kada takva elita biva zamenjena novom političkom formacijom. Nijedan od ovih scenarija se nije desio u AOF.

Naprotiv, položaj afričkih nacionalnih elita je bio dodatno oslabljen borbom na dva fronta: protiv samog kolonijalnog režima i domaćeg radikalnog nacionalizma. Afrički lideri poput Sengora, Apitija i Ufue-Boanjia bili su svesni da ulaze u konflikt sa, iako oslabljenim, i dalje nadaleko moćnijim protivnikom. Njihov poraz bi mogao da dovede do potpunog haosa i novih klasnih i etničkih podela, iz kojih bi se izdigli njihovi politički protivnici.

Francuska je uspela da izgradi i zadrži prijateljske odnose sa afričkim elitama, za šta je donekle bilo zaslužno poimanje francuskog kolonijalizma kao “progresivnog” i “modernog”. Žan-Fransoa Medard je poredio francuski imperijalizam sa francuskim mesijanizmom iz vremena francuske revolucije, i krilatice o “bratstvu, slobodi i jednakosti” koju je Francuska uspela da predstavi kao slogan njene vladavine i zapadnoafričkim narodima.

Ovaj diskurs nije bio uspešan u Alžiru i francuskoj Indokini i kao što je Toni Smit pažljivo uočio, došlo je do “uništenja domaćih elita u čijem je interesu bila saradnja sa kolonijalnim režimom” i samim tim, nasilnih revolucija.

Francuska je uspela da održi visok stepen prisustva u Zapadnoj Africi i nakon dekolonizacije, što ne bi bilo moguće da je taj proces obeležen krvoprolićem i nasiljem, kao u ostatku francuskog kolonijalnog carstva.Click To Tweet

Rekonstrukcija odnosa

Važno je shvatiti da proces dekolonizacije ne mora da se odigrava u “bokserskom ringu” sa kolonijalnom silom u jednom uglu, a kolonizovanim narodom u drugom. Mnogo povoljniji efekti su dobijeni kada su se obe strane služile dijalogom i kompromisom, nego upotrebom prinude i sile. Da bi do ovoga uopšte moglo doći, potrebno je da obe strane dele isti sistem vrednosti i ideala, kao što je bio slučaj sa Francuskom i Zapadnom Afrikom.

Kraj dekolonizacije i krah francuskog kolonijalnog carstva je kraj samo jednog poglavlja u odnosima Francuske i država Zapadne Afrike. Umesto kraja jedne ere, bolje je govoriti o njenoj rekonstrukciji. Francuska je uspela da održi visoki stepen prisustva u Zapadnoj Africi zahvaljujući mirnoj dekolonizaciji. Francuska uporno ulaže u ekonomski razvoj Zapadne Afrike, održava stalne vojne vežbe i promoviše francuski jezik i kulturu kroz blisku saradnju sa bivšim drzavama AOF.

Ništa od ovoga ne bi bilo moguće da je proces dekolonizacije bio obeležen krvoprolićem i nasiljem, kao u ostatku francuskog kolonijalnog carstva. U narednom tekstu bićete u prilici da pročitate nešto više o izazovima u odnosima Francuske i Zapadne Afrike nakon dekolonizacije.

Prijavite se i ubuduće ćemo Vam slati sve novosti vezane za našu organizaciju na Vašu mejl adresu!

Komentar