Analizom više od 185 000 medijskih objava od marta 2022. do februara 2025. godine, u 17 najčitanijih online medija u Srbiji utvrdili smo dominantne narative kada su u pitanju globalna dešavanja i način na koji su prikazani svetski lideri i velike sile, a koji su prilično specifični za domaću publiku. Iako su u javnom mnjenju Srbije ponavljaju poruke koje se mogu čuti od proruskih medija i komentatora i u drugim državama, višegodišnja analiza je utvrdila da su pojedine proruske i antizapadne poruke i razmišljanja dosta specifična za našu zemlju i ne javljaju se u drugim državama.

Ove poruke se mogu svrstati u nekoliko kategorija koje su se ponavljale u ruskim, proruskim i tabloidnim medijima kroz prethodne tri godine, a koje su istraživanjem evidentirane kao učestale. Tokom trogodišnjeg monitoringa medija u Srbiji uočen je stabilan obrazac izraženog antizapadnog i antiglobalističkog sentimenta. Iako neutralno izveštavanje i dalje nominalno dominira, postoji jasna tendencija da se SAD i EU prikazuju u negativnijem svetlu, dok su Rusija i Kina dosledno predstavljene pozitivno ili neutralno.

Prema novijim podacima iz decembra 2024. godine, u više od 70% sadržaja Rusija se prikazuje pozitivno ili neutralno, dok je takvo izveštavanje o SAD i EU prisutno u manje od 15% slučajeva. Evropski lideri poput francuskog predsednika Emanuela Makrona i nemačkog kancelara Olafa Šolca, često su prikazivani kao politički slabi, dezorijentisani ili podređeni interesima Vašingtona.Suprotno tome, Vladimir Putin i Ši Đinping su predstavljeni kao snažni, strateški lideri koji se suprotstavljaju zapadnoj hegemoniji i brane tradicionalne vrednosti. Vladimir Putin je lider velike sile koji se najčešće spominjao u domaćim medijima, te je u pojedinim mesecima bio spomenut čak i u svakom desetom članku.

U poslednjim mesecima posebno se izdvaja pozitivan tretman Donalda Trampa, kako tokom kampanje, tako i nakon što je preuzeo funkciju predsednika SAD. Njegov prethodnik, Džo Bajden je u domaćm medijima konstantno predstavljan kao fizički i mentalno slab, zbunjen, nesposoban da donosi ključne odluke i vodi zemlju u kriznim vremenima. Uz različite lidere Ujedinjenog Kraljevstva, vesti o njemu su imale najveći udeo negativnih članaka.Za razliku od demokrata, Tramp se izdvajao po njegovoj retorici protiv NATO-a, “duboke države” i “globalističkih elita”. Njegove izjave o izolacionizmu i preispitivanju međunarodnih savezništava često se interpretiraju kao šansa za redefinisanje globalnog poretka koji bi bio povoljniji po interese Srbije.

Ovakvi narativi stvaraju prostor za formiranje slike o Rusiji, Kini i Trampovoj Americi kao potencijalnim partnerima u novom multipolarnom svetu, dok se Evropska unije i njene članice često predstavljaju kao „slabe“ i „sile u opadanju“, te samim tim i ne naročito perspektivne za spoljnu politiku Srbije. Izuzetak su Viktor Orban i Mađarska, koji generišu pozitivan tretman.Centralni narativ oko pozitivnog predstavljanja Rusije, ali i Trampa jeste taj da je trenutni globalni poredak, uspostavljen 1990-tih godina padom Berlinskog zida, nepravedan i neprijateljski nastrojen prema Srbiji. Polazna tačka tog narativa jeste ogorčenost zbog NATO bombardovanja Srbije 1999. godine i kasnijeg tretmana koji se predstavljao kao neoimperijalistički, licemeran i antagonistički.

Nasuprot američkom establišmentu, Putin i Tramp su prikazani kao borci protiv “globalizma” i “liberalne hegemonije”, a Trampove izolacionističke politike i promena u odnosima snaga na geopolitičkom planu se najavljuju kao pozitivna prilika za Srbiju.Jedan od dominantnih narativa koji se često pojavljuje u analiziranim medijima jeste predstavljanje Rusije kao branitelja konzervativnih vrednosti i suvereniteta, u kontrastu sa Zapadom koji se, iz tradicionalističkog ugla, prikazuje kao dekadentan (ovo se pre svega odnosi na progresivne politike podrške seksualnim manjinskim identitetima) i politički licemeran.

Ovaj narativ je dodatno osnažen pozivima na ujedinjenje pravoslavnih naroda, kao i na značaj istorijskih i kulturnih veza između Srbije i Rusije. Uzimajući u obzir ove elemente, Rusija se često prikazuje kao garant stabilnosti i “normalnosti“ u svetu koji je, kako prenose domaći mediji, zapao u politički haos pod zapadnim uticajem. Iako je ovaj motiv prisutan i u proruskim medijima u drugim državama, za potrebe našeg regiona on je dopunjen negativnim iskustvom Srbije sa zapadnom politikom iz 1990-ih.

U isti okvir potpada i Trampova politika protivljenja progresivnim politikama i borba za uspostavljanje hrišćanskih tradicionalnih vrednosti, što ga u srpskim medijima čini popularnijim od njegovog prethodnika.Donald Tramp je i jedan od najčešće spominjanih lidera u domaćem javnom prostoru, te je u navedenih 17 medija tokom poslednja četiri meseca 2024. bio spomenut čak sedam puta više od njegove protivkandidatkinje Kamale Haris. Osim što je efikasan da stalno proizvodi vesti i privlači pažnju domaćih medija, na osnovu ugla gledanja prisutnog u značajnom delu njih, deluje da postoji i značajno polaganje nade u njegov drugi mandat.

Pored prikazivanja Rusije kao zaštitnice tradicionalnih vrednosti, postoji i snažan narativ o kraju zapadne dominacije i usponu multipolarnog sveta u kojem Rusija, Kina i BRIKS preuzimaju ključnu ulogu. U velikom broju članaka, BRIKS se predstavlja kao ekonomska i politička alternativa EU i NATO-u. Narativi o “dedolarizaciji“ (gubitak dominacije dolara u međunarodnim transakcijama) dodatno podstiču ideju o globalnoj prekretnici, u kojoj se Zapad povlači, a novi akteri preuzimaju kontrolu nad svetom. Pored toga, Trampove izjave o povlačenju iz NATO i okretanju Amerike samoj sebi takođe doprinose njegovoj popularnosti i dodatno pothranjuju narative o promeni svetskog poretka.

Istraživanja javnog mnjenja iz istog perioda pokazuju da se stavovi građani Srbije u velikoj meri preklapaju sa medijskom slikom. Građani u anketama Rusiju doživljavaju kao glavnog političkog i vojnog saveznika. Oko 50% ispitanika u proseku dvomesečnih anketa smatra da je Rusija najveći politički saveznik, dok preko 55% njih smatra da bi Srbija trebalo da se učlani u BRIKS. S druge strane, u proseku oko 50% posto ispitanika se protivi učlanjenju Srbije u EU, a približno 80% ulasku u NATO.

To otvara pitanje uzročno-posledične veze: da li mediji oblikuju javno mnjenje, ili samo potvrđuju već duboko ukorenjena uverenja? Jedna interpretacija sugeriše da mediji, kao glavni izvor informacija za većinu građana, imaju značajnu moć u oblikovanju stavova, kroz selektivno izveštavanje, ton, izbor sagovornika i tumačenja događaja. U tom slučaju, uporno prikazivanje Rusije kao saveznika, a Zapada kao pretnje, može da doprinese formiranju javnih stavova u tom pravcu, naročito u kontekstu nedostatka medijskog pluralizma.

S druge strane, moguće je i da mediji plasiraju već postojeće narative koji rezonuju sa širim istorijsko-kulturnim kontekstom i potrebama čitalačke publike. Nasleđeni stavovi iz prethodnih decenija, pre svega negativno iskustvo sa NATO-om, istorijska bliskost sa Rusijom i nepoverenje prema zapadnim institucijama, čine publiku prijemčivom za narative koji potvrđuju već formirana uverenja. U tom smislu, mediji više imaju ulogu pojačivača nego kreatora dominantnih stavova.

Najverovatnije je da se oba procesa u domaćem javnom mnjenju odvijaju istovremeno, jer mediji osluškuju raspoloženje javnosti i istovremeno ga oblikuju kroz način na koji predstavljaju globalna dešavanja. Time se uspostavlja začarani krug u kojem već postojeći narativi postaju još jači, a alternativni pogledi teško pronalaze prostor u javnoj sferi. Zbog toga, prisutnost proruskog i antizapadnog izveštavanja u domaćem javnom mnjenju je značajno iznad evropskog proseka, ali su stavovi najvećeg dela domaće populacije podudarni sa njima. Nakon skoro tri godine praćenja medija i sprovođenja anketa, nije bilo ozbiljnijih naznaka promena kada se radi o ukupnoj slici, već manje više o potvrdi kontinuiteta.

Navedene trendove možete video i kroz naš interaktivni trend tracker koji je od početka našeg istraživanja ispratio glavne trendove u medijskom prostoru i javnom mnjenju kada se radi o glavnim velikim silama međunarodne politike i njihovog uticaja na srpsku ekonomsku i spoljnu politku:

Objava Koji su trendovi javnog mnjenja i medijskog izveštavanja o glavnim silama – Trend Tracker se prvo pojavila na Novi treći put.

Proruski mediji u Srbiji često predstavljaju Rusiju kao zaštitnika tradicionalnih vrednosti, suvereniteta i balansirajuće sile u svetu u kojem Zapad pokušava da nametne svoju volju manjim državama. Pored toga, narativ koji dominira u tabloidima, poput „Informer-a“, „Srpskog telegrafa“ i „Večernjih novosti“, kao i ruskim medijima poput Russia Today i Sputnik.rs jeste da je Rusija, uz Kinu, glavni izazivač postojećeg svetskog poretka koji predvode SAD i NATO. Ovi mediji redovno ističu propuste zapadne politike, kao što su vojne intervencije u Iraku, Libiji i Siriji, čime pokušavaju da relativizuju ruske poteze u Ukrajini i šire. Oni se često predstavljaju kao kontrasni primeri, jer se navedene zapadne intervencije predstavljaju kao agresivnu politiku i imperijalizam, dok se ruske intervencije poput rata u Ukrajini predstavljaju kao nužnost i potez iznuđen zbog ekspanzionizma zapadne politike.

S druge strane, SAD su u ovim medijima često prikazane kao sila u opadanju, zemlja u kojoj dominiraju unutrašnje podele, rastuća kriminalizacija i ekonomska nestabilnost. Poseban obrt u izveštavanju o Americi primećen je tokom poslednjih nekoliko meseci, gde su raniji negativni narativi, koji su SAD predstavljali isključivo kao hegemonističkog aktera sa neprijateljskim stavom prema Srbiji, sada preusmereni ka podršci Donaldu Trampu u kontekstu predsedničkih izbora 2024. godine. Ovaj trend ukazuje na promenu u narativu – SAD su i dalje problematične, ali postoje „dobre“ i „loše“ struje unutar američke politike. Tramp se u proruskim medijima prikazuje kao borac protiv „duboke države“, dok je administracija Džoa Bajdena, a posebno Kamale Haris, označena kao produžena ruka establišmenta koji destabilizuje svet.

Nasuprot tome, nezavisni i prozapadni mediji, poput N1, Nova S i Danasa, kontinuirano naglašavaju ruske pokušaje da utiče na politiku Balkana kroz meke i tvrde mehanizme moći – energetske projekte, propagandu i veze sa pojedinim političkim strankama. Ovi mediji takođe ističu negativne posledice ruskog rata u Ukrajini, posebno u domenu ekonomske nestabilnosti i bezbednosnih pretnji. Kada je reč o SAD, u tim medijima se često prenose pozitivni aspekti američke politike prema regionu, uključujući ekonomske investicije i podršku demokratskim procesima. Međutim, dok su pojedini mediji suzdržani po pitanju Trampa, deo nezavisnih komentatora vidi njegov potencijalni povratak kao pretnju stabilnosti Evrope i transatlantskih odnosa.

Ipak, pojedini provladini mediji povremeno podržavaju američke inicijative, posebno kada su one u skladu sa interesima vlasti u Srbiji. Projekti poput investicija kompanije UGT u solarne elektrane, vojnih vežbi sa američkom vojskom i američkog učešća u izgradnji Moravskog koridora kroz partnerstvo sa Behtelom često se predstavljaju kao pozitivni primeri saradnje sa SAD. U ovim slučajevima, narativ o Americi se privremeno menja – umesto kritike zapadnog intervencionizma, ističe se važnost ekonomske i bezbednosne saradnje koja donosi direktne koristi Srbiji. Time se omogućava balansiranje između tradicionalne proameričke i proruske retorike, u zavisnosti od trenutnih političkih i ekonomskih interesa vlasti.

Kamala Haris, za razliku od Džoa Bajdena, nije toliko polarizujuća ličnost u srpskom javnom mnjenju. Dok je Bajdenova politička prošlost obeležena podrškom NATO bombardovanju Srbije 1999. godine, što ga čini jednim od najnepopularnijih američkih političara u srpskoj javnosti, Haris nema sličan istorijski teret. Njeno ime nije često povezivano sa spoljnopolitičkim odlukama koje su imale direktan negativan uticaj na Srbiju, pa je u tom smislu svojevrsna „prazna tabla“ u percepciji srpskih birača. Ipak, zbog opšteg nepovoljnog odnosa prema Demokratskoj stranci u Srbiji, ona se i dalje posmatra sa dozom skepticizma, a pojedini mediji već je predstavljaju kao nastavak Bajdenove politike, posebno kada je reč o odnosu prema Kosovu i američkoj podršci Prištini.

Zanimljivo je da je izveštavanje o Kamali Haris u srpskim medijima bilo izbalansiranije tokom izborne kampanje i manje negativno u poređenju sa izveštavanjem o svakodnevnim predsedničkim aktivnostima Džo Bajdena. Dok su Bajdenove izjave i politički potezi redovno bili predmet oštrih kritika, ponekad i kroz senzacionalističke naslove u tabloidima, Haris je tretirana s više neutralnosti. U pojedinim provladinim medijima pojavili su se članci koji je predstavljaju kao mogućnost za resetovanje odnosa Srbije i SAD, a njena relativna politička nepoznanica u srpskoj javnosti omogućila je medijima da oblikuju njenu sliku na više načina. Ipak, kako su se izbori u SAD približavali, tako su mediji domiantno pokrenuli predstavljanje Donalda Trampa kao lidera koji će poboljšati spoljnopolitički položaj Srbije.

Domaće javno mnjenje gaji određena očekivanja od povratka Donalda Trampa na vlast, jer u percepciji građana postoji pretpostvka da sa krugovima oko republikanskog predsednika postoje bolji odnosi nego sa demokratskim krugovima. Jedan od primera se vidi kroz projekat Džareda Kušnera koji je najavio izgradnju luksuznog hotela na mestu nekadašnjeg Generalštaba, srušenog tokom NATO bombardovanja 1999. godine. Ovaj projekat se u provladinim medijima često predstavlja kao mogućnost dobijanja mnogo šireg uticaja na američku politiku, ali i kao znak potencijalnog jačanja ekonomskih i političkih veza sa Trampovom administracijom. Paralelno, postoji narativ da bi povratak Ričarda Grenela u novu administraciju dodatno poboljšao položaj Srbije, s obzirom na njegov raniji angažman u dijalogu Beograda i Prištine i percepciju da je bio kritičan prema Aljbinu Kurtiju, što mnogi u srpskim medijima vide kao pozitivan signal. Dosta medija je naglašavalo da bi njegovo postavljenje na mesto državnog sekretara promenilo težinu Srbije u Vašingtonu.

Proruski i provladini mediji često spekulišu da bi potencijalni dogovor između Donalda Trampa i Vladimira Putina mogao da dovede do opuštanja tenzija između dve sile, što bi značajno olakšalo poziciju Srbije na međunarodnoj sceni. Ovaj narativ sugeriše da bi smanjenje pritiska između Vašingtona i Moskve omogućilo Srbiji veću diplomatsku fleksibilnost, posebno po pitanjima Kosova i sankcija prema Rusiji. Mediji koji zastupaju ovu tezu često ističu da bi Tramp, vođen pragmatizmom i poslovnim interesima, mogao da pronađe modus vivendi sa Kremljom, što bi otvorilo prostor za jačanje srpsko-američkih odnosa bez istovremenog ugrožavanja tradicionalnih veza sa Rusijom. Ovakva očekivanja su posebno izražena među konzervativnim komentatorima i analitičarima koji smatraju da bi Srbija u takvom geopolitičkom kontekstu mogla da vodi suvereniju spoljnu politiku, a često se spominje i potencijalno rešenje “podele Kosova”.

Ukupno gledano, domaće javno mnjenje više teži revizionističkoj poziciji i kritički je orijentisano u odnosu na zapadni liberalni establišment. Očekivanje koje vlada od odnosa sa Rusijom i Sjedinjenim Američkim Državama je da bi detant između dve sile bio optimalna mera za Srbiju i najbolja garancija za buduću spoljnu politiku Srbije, koja je trenutno rastrzana između tradicionalne afekcije prema Rusiji i geografske i ekonomske zavisnosti od zapadnih aktera.

Objava Rusija i Kina u domaćem javnom mnjenju se prvo pojavila na Novi treći put.

Proruski mediji u Srbiji često predstavljaju Rusiju kao zaštitnika tradicionalnih vrednosti, suvereniteta i balansirajuće sile u svetu u kojem Zapad pokušava da nametne svoju volju manjim državama. Pored toga, narativ koji dominira u tabloidima, poput „Informer-a“, „Srpskog telegrafa“ i „Večernjih novosti“, kao i ruskim medijima poput Russia Today i Sputnik.rs jeste da je Rusija, uz Kinu, glavni izazivač postojećeg svetskog poretka koji predvode SAD i NATO. Ovi mediji redovno ističu propuste zapadne politike, kao što su vojne intervencije u Iraku, Libiji i Siriji, čime pokušavaju da relativizuju ruske poteze u Ukrajini i šire. Oni se često predstavljaju kao kontrasni primeri, jer se navedene zapadne intervencije predstavljaju kao agresivnu politiku i imperijalizam, dok se ruske intervencije poput rata u Ukrajini predstavljaju kao nužnost i potez iznuđen zbog ekspanzionizma zapadne politike.

S druge strane, SAD su u ovim medijima često prikazane kao sila u opadanju, zemlja u kojoj dominiraju unutrašnje podele, rastuća kriminalizacija i ekonomska nestabilnost. Poseban obrt u izveštavanju o Americi primećen je tokom poslednjih nekoliko meseci, gde su raniji negativni narativi, koji su SAD predstavljali isključivo kao hegemonističkog aktera sa neprijateljskim stavom prema Srbiji, sada preusmereni ka podršci Donaldu Trampu u kontekstu predsedničkih izbora 2024. godine. Ovaj trend ukazuje na promenu u narativu – SAD su i dalje problematične, ali postoje „dobre“ i „loše“ struje unutar američke politike. Tramp se u proruskim medijima prikazuje kao borac protiv „duboke države“, dok je administracija Džoa Bajdena, a posebno Kamale Haris, označena kao produžena ruka establišmenta koji destabilizuje svet.

Nasuprot tome, nezavisni i prozapadni mediji, poput N1, Nova S i Danasa, kontinuirano naglašavaju ruske pokušaje da utiče na politiku Balkana kroz meke i tvrde mehanizme moći – energetske projekte, propagandu i veze sa pojedinim političkim strankama. Ovi mediji takođe ističu negativne posledice ruskog rata u Ukrajini, posebno u domenu ekonomske nestabilnosti i bezbednosnih pretnji. Kada je reč o SAD, u tim medijima se često prenose pozitivni aspekti američke politike prema regionu, uključujući ekonomske investicije i podršku demokratskim procesima. Međutim, dok su pojedini mediji suzdržani po pitanju Trampa, deo nezavisnih komentatora vidi njegov potencijalni povratak kao pretnju stabilnosti Evrope i transatlantskih odnosa.

Ipak, pojedini provladini mediji povremeno podržavaju američke inicijative, posebno kada su one u skladu sa interesima vlasti u Srbiji. Projekti poput investicija kompanije UGT u solarne elektrane, vojnih vežbi sa američkom vojskom i američkog učešća u izgradnji Moravskog koridora kroz partnerstvo sa Behtelom često se predstavljaju kao pozitivni primeri saradnje sa SAD. U ovim slučajevima, narativ o Americi se privremeno menja – umesto kritike zapadnog intervencionizma, ističe se važnost ekonomske i bezbednosne saradnje koja donosi direktne koristi Srbiji. Time se omogućava balansiranje između tradicionalne proameričke i proruske retorike, u zavisnosti od trenutnih političkih i ekonomskih interesa vlasti.

Kamala Haris, za razliku od Džoa Bajdena, nije toliko polarizujuća ličnost u srpskom javnom mnjenju. Dok je Bajdenova politička prošlost obeležena podrškom NATO bombardovanju Srbije 1999. godine, što ga čini jednim od najnepopularnijih američkih političara u srpskoj javnosti, Haris nema sličan istorijski teret. Njeno ime nije često povezivano sa spoljnopolitičkim odlukama koje su imale direktan negativan uticaj na Srbiju, pa je u tom smislu svojevrsna „prazna tabla“ u percepciji srpskih birača. Ipak, zbog opšteg nepovoljnog odnosa prema Demokratskoj stranci u Srbiji, ona se i dalje posmatra sa dozom skepticizma, a pojedini mediji već je predstavljaju kao nastavak Bajdenove politike, posebno kada je reč o odnosu prema Kosovu i američkoj podršci Prištini.

Zanimljivo je da je izveštavanje o Kamali Haris u srpskim medijima bilo izbalansiranije tokom izborne kampanje i manje negativno u poređenju sa izveštavanjem o svakodnevnim predsedničkim aktivnostima Džo Bajdena. Dok su Bajdenove izjave i politički potezi redovno bili predmet oštrih kritika, ponekad i kroz senzacionalističke naslove u tabloidima, Haris je tretirana s više neutralnosti. U pojedinim provladinim medijima pojavili su se članci koji je predstavljaju kao mogućnost za resetovanje odnosa Srbije i SAD, a njena relativna politička nepoznanica u srpskoj javnosti omogućila je medijima da oblikuju njenu sliku na više načina. Ipak, kako su se izbori u SAD približavali, tako su mediji domiantno pokrenuli predstavljanje Donalda Trampa kao lidera koji će poboljšati spoljnopolitički položaj Srbije.

Domaće javno mnjenje gaji određena očekivanja od povratka Donalda Trampa na vlast, jer u percepciji građana postoji pretpostvka da sa krugovima oko republikanskog predsednika postoje bolji odnosi nego sa demokratskim krugovima. Jedan od primera se vidi kroz projekat Džareda Kušnera koji je najavio izgradnju luksuznog hotela na mestu nekadašnjeg Generalštaba, srušenog tokom NATO bombardovanja 1999. godine. Ovaj projekat se u provladinim medijima često predstavlja kao mogućnost dobijanja mnogo šireg uticaja na američku politiku, ali i kao znak potencijalnog jačanja ekonomskih i političkih veza sa Trampovom administracijom. Paralelno, postoji narativ da bi povratak Ričarda Grenela u novu administraciju dodatno poboljšao položaj Srbije, s obzirom na njegov raniji angažman u dijalogu Beograda i Prištine i percepciju da je bio kritičan prema Aljbinu Kurtiju, što mnogi u srpskim medijima vide kao pozitivan signal. Dosta medija je naglašavalo da bi njegovo postavljenje na mesto državnog sekretara promenilo težinu Srbije u Vašingtonu.

Proruski i provladini mediji često spekulišu da bi potencijalni dogovor između Donalda Trampa i Vladimira Putina mogao da dovede do opuštanja tenzija između dve sile, što bi značajno olakšalo poziciju Srbije na međunarodnoj sceni. Ovaj narativ sugeriše da bi smanjenje pritiska između Vašingtona i Moskve omogućilo Srbiji veću diplomatsku fleksibilnost, posebno po pitanjima Kosova i sankcija prema Rusiji. Mediji koji zastupaju ovu tezu često ističu da bi Tramp, vođen pragmatizmom i poslovnim interesima, mogao da pronađe modus vivendi sa Kremljom, što bi otvorilo prostor za jačanje srpsko-američkih odnosa bez istovremenog ugrožavanja tradicionalnih veza sa Rusijom. Ovakva očekivanja su posebno izražena među konzervativnim komentatorima i analitičarima koji smatraju da bi Srbija u takvom geopolitičkom kontekstu mogla da vodi suvereniju spoljnu politiku, a često se spominje i potencijalno rešenje “podele Kosova”.

Ukupno gledano, domaće javno mnjenje više teži revizionističkoj poziciji i kritički je orijentisano u odnosu na zapadni liberalni establišment. Očekivanje koje vlada od odnosa sa Rusijom i Sjedinjenim Američkim Državama je da bi detant između dve sile bio optimalna mera za Srbiju i najbolja garancija za buduću spoljnu politiku Srbije, koja je trenutno rastrzana između tradicionalne afekcije prema Rusiji i geografske i ekonomske zavisnosti od zapadnih aktera.

Detaljnije rezultate istraživanja možete pogledati na grafičkoj vizuelizaciji u prilogu:

Objava Rusija i Amerika u javnom mnjenju u Srbiji se prvo pojavila na Novi treći put.

Nakon dve godine istraživanja dosadašnji zaključak je da mediji u Srbiji igraju ključnu ulogu u oblikovanju percepcije javnosti o uticaju međunarodnih odnosa na Srbiju i njene lokalne zajednice. Tematski se često se naglašavaju strateški partneri poput Evropske unije, Kine, Rusije i Sjedinjenih Američkih Država, ali izveštavanje o njihovom uticaju na svakodnevni život građana varira u zavisnosti od uređivačke politike i političkih preferencija medija.

Balansiraniji mediji u sferi izveštavanja o svetskoj politici, poput RTS-a i pojedinih opozicionih medija, ističu značaj EU fondova i grantova za infrastrukturne projekte, kao što su izgradnja Koridora 10, modernizacija železnice Beograd-Niš i ulaganja u obrazovne i zdravstvene ustanove. S druge strane, mediji skloni proruskom narativu, poput sajtova većine tabloida, retko kritikuju ove projekte, jer bi to podrazumevalo i kritiku vlade, a skoro svi su podržavaoci vlasti u Srbiji. Pored toga, ruski uticaj kroz projekte u sferi energetike ili “povoljne” cene gasa dobija pozitivne ocene u istim medijima, dok je u prozapadnim medijima ovaj uticaj često predstavljen kao način širenja političke kontrole Moskve, iako je retko kritika sam sadržaj ovih ugovora.

Poseban akcenat stavlja se na strane direktne investicije (FDI), koje se često predstavljaju kao ključni faktor ekonomskog razvoja lokalnih zajednica i neretko “spasioci” čitavih gradova. Kineske investicije, poput kupovine Železare Smederevo i izgradnje fabrike guma Linglong u Zrenjaninu, dobile su značajnu medijsku pažnju iz pozitivnog ugla uticaja na lokalne zajednice. Dok provladini mediji naglašavaju otvaranje hiljada novih radnih mesta i očuvanje starih, modernizaciju industrije i dolazak novih tehnologija, nezavisni mediji ističu ekološke probleme, kao što su zagađenje vazduha i vode, kao i nepoštovanje prava radnika. Slična podela postoji i kod izveštavanja o dolasku multinacionalnih kompanija iz Evropske unije, poput nemačkih fabrika za proizvodnju auto-delova. Na primer, investicije poput onih kompanija Leoni i Brose promovišu se kao veliki doprinos smanjenju nezaposlenosti, ali kritički orijentisani mediji ukazuju na niske plate i velike državne subvencije koje ti poslovi zahtevaju, što često dovodi u pitanje dugoročnu održivost ovakvih investicija. Primera radi, u medijima se često pominje slučaj fabrike Linglong, gde su nezavisni istraživački portali, poput KRIK-a i BIRN-a, ukazivali na problem neadekvatnih uslova rada i narušavanja prava stranih radnika angažovanih na gradilištu, a njihova istraživanja su često prenosili N1, Nova S i Danas. Ovi narativi ističu i pitanje da li lokalne zajednice zaista imaju koristi od stranih investicija ili su često marginalizovane u procesu donošenja odluka.

Kada je reč o infrastrukturnim kreditima i donacijama, mediji se često fokusiraju na projekte izgradnje auto-puteva, železnica i drugih kapitalnih ulaganja koji imaju strateški značaj za Srbiju. Kineski krediti, na primer, omogućili su izgradnju auto-puta Miloš Veliki, dok su ruski zajmovi doprineli modernizaciji železničke pruge Beograd-Pančevo. S druge strane, Evropska unija se ističe grantovima za projekte poput rehabilitacije mostova i regionalne puteve. Dok provladini mediji veličaju ove projekte kao dokaze uspešne međunarodne saradnje, nezavisni mediji često ukazuju na manjak transparentnosti prilikom sklapanja ovih ugovora, “prenaduvane” cene kao i na povećanje spoljnog duga Srbije. Pojedini analitičari na N1 i Nova S takođe periodično upozoravaju da je Srbija u riziku da postane zavisna od pojedinih zemalja, posebno Kine, s obzirom na rastuće zaduživanje kroz njihove kredite sa povoljnim kamatama, ali i uz uslove koji uključuju angažovanje isključivo kineskih izvođača radova i često kineske radne snage.

Rezultate našeg poslednjeg decembarskog istraživanja o ovoj i povezanim temama možete videti u vizuelizaciji u prilogu:

Objava Globalna politika i lokalni kontekst se prvo pojavila na Novi treći put.

Mediji u Srbiji su značajan deo svog prostora u aprilu i martu opredelili i za pitanja koja se tiču ekološke situacije u Srbiji i povezanih spoljnopolitičkih pitanja. To naravno nisu jedini meseci u kojima je ekologija bila bitna tema. Pitanje rudarenja bakra i zlata u Istočnoj Srbiji, potencijalno rudarenje litijuma u dolini Jadra ili kvalitet vazduha u većim urbanim centrima u našoj zemlji se periodično pojavljuju u medijskom prostoru. Ove teme se javljaju prilikom ekoloških incidenata, lokalnih protesta ili generalne analize kvaliteta životne sredine u Srbiji. Osim ovog bloka tema koje često bivaju politizovane lokalno ili nacionalno, zelena tranzicija Srbije se takođe probija do medijskog prostora na nacionalnom nivou. Održivi izvori energije, smanjenje upotrebe uglja, zagađenje iz poljoprivrede i pitanje novih nuklearnih i hidroelektrana  u saradnji sa stranim partnerima takođe dolazi do vesti koje naši građani konzumiraju.

U okviru medijskog prostora primetna je polarizacija između medija koji su naklonjeni vlasti i opoziciono orijentisanih medijskih izvora.  Kada se radi o ekološkoj temi, opozicioni mediji su više skloni da naglašavaju navedene probleme, prenose izjave i konferencije aktivista, kao i stručnjaka koji se bave ovom temom. U pojedinim svojim segmentima prisutan je i anti-industrijski i pro-poljoprivredni sentiment, gde se kritikuje ekonomski razvoj kroz rudarstvo i industrijalizaciju i naglašava važnost čistog okruženja često asocirajući poljoprivredu kao bolju alternativu. S obzirom da je znatan broj rudarskih i povezanih projekata u Srbiji realizovan ili se njihova realizacija planira sa stranim partnerima, ova tema ima i međunarodnu dimenziju. U kritički orijentisanom delu medija postoji “antikolonijalni” sentiment koji predstavlja strane partnere (Kina, EU, Nemačka,…) kao aktere koji žele da uzmu finansijsku korist za sebe, naprave ekološku štetu Srbiji i nekada u budućnosti napuste Srbiju. U tom smislu, navedena retorika je vezana za različite spoljne aktere, gde deluje da se najviše negativne retorike koncetriše oko Kine (bakar, zlato) i Evropske unije (litijum).

Kada se radi o bloku medija koji su bliži vladajućoj partiji, u velikoj meri se naglašava pitanje ekonomskog razvoja, infrastrukture, radnih mesta i plata. Strani partneri su u ovoj oblasti mahom pozitivno predstavljeni, iako deo njih (poput Evropske unije i Zapadnih država) to nije po pitanju međunarodnih tema. U ovom bloku medija favorizuje se saradnja sa Kinom u brojnim oblastima, od industrije do rudarstva, a pitanje životne sredine se mahom postavlja kao sekundarno ili se afirmativno predstavljaju napori ovih kompanija da smanje zagađenje. Strani partneri se u tom smislu u provladinim medijima predstavljaju kao instrument razvoja koji će različitim krajevima Srbije doneti ekonomsku dobit (Smederevo, Kostolac, Bor, Majdanpek, Zrenjanin, Loznica,…). Ovaj blok medija je otvoreniji da pozitivno izveštava kada se radi o pitanju eksploatacije litijuma, hipotetičke nuklearne elektrane u Srbiji, novih hidrocentrala i drugih pitanja koja bude ekološku skepsu.

U našim prethodnim publikacijama organizacija je već objavljivala rezultate istraživanja o pitanju zelene tranzicije Srbije i brige građana oko stanja životne sredine. Neke od naših anketa su se naslanjale baš na pitanja koja se tiču balansa između održavanja kvaliteta životne sredine i intenziteta ekonomskog razvoja i povećanja životnog standarda. Medijski prostor Srbije često se bavi baš ovim debatama, gde su kritički orijentisani mediji bliži politici zaštite životne sredine, dok su mediji koji su bliži podršci vlasti više na tragu ekonomskog razvoja. Spoljna politika Srbije je u tom smislu često instrumentalizovana i oko ovog pitanja, te su strani partneri zato ili “kolonizatori/pretnja po životnu sredinu” ili “ekonomski spasioci regiona/prilika za razvoj”. Iz tog razloga, izvesno je da će u budućem medijskom prostoru tema ekologija sve više biti vezana i za pitanje spoljne politike i međunarodnih uticaja.

Objava Medijsko izveštavanje o ekologiji i velikim silama se prvo pojavila na Novi treći put.

Ruska invazija Ukrajine ove godine dovela je do tektonskih promena na svetskog političkoj sceni, ali i znatno poljulala stabilnost globalne ekonomije. Kidanje postojećih globalnih lanaca snadbevanja, otpornost ruske ekonomije i efektivnost zapadnih sankcija bile su jedne od glavnih tema domaćih medija u prethodnom periodu. Da li je ovakav vid izveštavanja odrazio i na domaće javno mnjenje, odnosno kako građani Srbije misle da će se rat u Ukrajini odraziti na srpsku ekonomiju?

Fokus grupe i istraživanja stavova javnog mnjenja su pokazali da način na koji najpopularniji domaći mediji izveštavaju o ekonomijama Rusije, Ukrajine i EU predstavlja relevantan faktor u samoj percepciji građana o perspektivnosti ekonomije Srbije. 

Rusija i njena ekonomija su najčešće pozitivno predstavljani; kao država otporna na zapadne sankcije, koja ima nadmoć u odnosu na Evropsku uniju u sferi energenata i u kojoj građani ne osećaju ekonomske nedaće. Kritički tonovi u odnosu na Rusiju u ovoj oblasti bili su retki u posmatranom periodu, a vesti o potencijalnom slomu ruske privrede ili inflaciji u ovoj državi skoro da nisu postojali. I pored odsustva kritika, često smo prisustvovali podvlačenju paralela između srpske I ruske ekonomije od strane naših ispitanika u kojima je relativno nizak životni standard Rusije predstavljan kao neka vrsta prednosti koju ona poseduje u odnosu na Evropsku Uniju. Kao i Srbija devedesetih, Rusija će preživeti posledice rata zahvaljujući niskim očekivanjima njenih građana, dok se to ne može reći za stanovnike evropskih država. 

Kada je reč o ekonomiji Srbije, na pitanje o očekivanjima ispitanika u odnosu na svoj životni standard sledeće godine, skoro polovina učesnika ankete (46,5%) smatra da će biti lošiji. Samo 11,5% ispitanika smatra da će njihov standard sledeće godine biti bolji, a da će biti isti smatra četvrtina ispitanika (24,6%). Na pitanje da li predviđaju probleme u snabdevanju pojedinim proizvodima i dobrima u narednom periodu, građani imaju najviše straha oko dostupnosti energenata i inflacije. 

Za glavne uzroke I izazivače potencijalne krize I degradacije životnog standarda učesnici našeg istraživanja nisu identifikovali rat između Ukrajine I Rusije, niti prethodnu COVID-19 pandemiju, već isključivo loše vođenu ekonomsku I monetarnu politiku. Probleme u snabdevanju strujom/gasom/naftom, odnosno visoku inflaciju i pad standarda očekuje 53% ispitanika, 28% očekuje probleme sa snabdevanjem hranom, gotovo petina ispitanika zabrinuta je za narušavanje nacionalne bezbednosti, a 16% za ugrožavanje stanja životne sredine.

Kreiranjem medijske slike gde je ruska ekonomija otporna na sankcije, a EU ranjiva na efekte istih, uz predstavljanje Mađarske kao pozitivnog primera države čija ekonomija ne ispašta zbog ne uvođenja sankcija I svog evroskeptičnog spoljnopolitičkog kursa a Nemačke kao velike sile na rubu propasti zbog suprotnih pozicija, mediji utiču na stavove javnog mnjenja I dovode do stvaranja većinske pozicije gde se ne uvođenje sankcija Rusiji percipira kao jedno od sredstava za zaštitu nacionalne ekonomije. Minimiziranje efekata koje sankcije Rusiji imaju po njenu ekonomiju od strane medija dovodi I do toga da učesnici posmatraju ovaj rat kao niskoposledičan događaj iz ugla Srbije. 

Objava Koliko su se građani plašili ekonomskih posledica rata u Ukrajini? se prvo pojavila na Novi treći put.

Nepopularnost NATO saveza među domaćim medijima i srpskom javnom mnjenju nije novost, reputacija I delovanje ove organizacije se I dalje većinski posmatra kroz prizmu događaja iz 90-ih godina prošlog veka I bombardovanja 1999. To ipak ne znači da je (ne)popularnost NATO-a statična, ili da se percepcija ove alijanse kod građana Srbije formira isključivo na osnovu prethodno spomenutih događaja. Tokom 2022 godine, rezultati naših istraživanja su pokazali da se broj ispitanika koji bi glasao za hipotetičko pristupanje NATO povećao. Koji su glavni razlozi I da li se ovaj trend može nastaviti I tokom ove godine?

U istraživanju javnog mnjenja iz juna prošle godine, 4.04% ispitanika bi sigurno bilo za ulazak u NATO, dok bi još 5.77% verovatno  izabralo tu opciju. Procenat se ravnomerno povećavao protekom godine; u avgustu se za ove dve opcije opredelilo 11,1% ispitanika, u oktobru 13% a u decembru 14%. Na ovaj rast je donekle uticala I ruska invazija na Ukrajinu. Rasprave o principu kolektivne bezbednosti su opet postale aktivne, a mogućnost  konvencionalnog evropskog rata velikih razmera je postala realnost.

 U ovakvim okolnostima, deo ispitanika koji nije bio siguran oko svog stava kada je u pitanju potencijalno članstvo Srbije NATO-u , zauzima odlučniju poziciju. Stupanje Švedske I Finske u process priključivanja NATO-u, za koje većina građana Srbije smatra da su modeli država koje treba slediti, takođe je uticalo na mišljenje ispitanika. 

Istraživanja pokazuju i generacijski jaz u percepciji NATO-a. Mlađe generacije, koje nisu direktno iskusile bombardovanje, pokazuju veći stepen pragmatizma i otvorenosti kada je reč o alijansi. S druge strane, starije generacije su sklonije zadržavanju negativnih stavova, često pod uticajem sećanja na istorijske događaje i medijskog izveštavanja koje naglašava negativne aspekte NATO-a​​.

Globalna dešavanja takođe utiču na percepciju NATO-a u Srbiji. Sukob u Ukrajini je dodatno polarizovao javno mnjenje, s jedne strane jačajući anti-NATO stavove kroz proruske medije, a s druge strane otvarajući diskusiju o sigurnosnim aranžmanima i budućnosti Srbije u evropskoj sigurnosnoj arhitekturi. Naša istraživanja  pokazuju da građani Srbije u velikom procentu podržavaju Rusiju u ovom sukobu, što dalje komplikuje percepciju NATO-a kao zapadnog vojnog saveza​​.

Popularnost NATO saveza u srpskom javnom mnjenju ostaje niska, vođena istorijskim događajima, medijskim narativima i političkim diskursima. Iako postoje naznake promene među mlađim generacijama, dominantna percepcija NATO-a je i dalje negativna. Geopolitička dešavanja i medijsko izveštavanje nastaviće da igraju ključnu ulogu u oblikovanju stavova prema NATO-u u budućnosti. Da bi se razumeli pravi razlozi iza ovih stavova, neophodno je kontinuirano praćenje medijskih trendova i političkih diskursa, kao i istraživanja javnog mnjenja koja pružaju uvid u kompleksnu sliku stavova građana Srbije​​​​.

Objava Domaće javno mnjenje i NATO se prvo pojavila na Novi treći put.

U medijima u Srbiji, narativ o stranim direktnim investicijama često se oblikuje kroz prizmu ekonomskog napretka i stvaranja radnih mesta. Članci  koji se bave ovom temom često ističu dolazak stranih kompanija kao ključan faktor za podizanje standarda života i smanjenje nezaposlenosti u različitim manje razvijenim regionima Srbije. U ovom okviru, strane investicije se promovišu kao neophodne za privredni razvoj, pogotovo u industrijama poput automobilske, rudarstva,  IT sektora i energetike. Značajan deo retorike koja dolazi od vlade i predsednika posvećena je ovom uglu gledanja, bilo da se radi o brojnim kineskim investicijama koje su bile u fokusu posete kineskog predsednika Ši Đinpinga Srbiji ili pitanju rudarskog projekta Jadar prilkom posete nemačkog kancelara Olafa Šolca. Deluje da je retorika Vlade u velikoj meri posvećena uokviravanju stranih investitora kao motora razvoja Srbije.

Međutim, u poslednje vreme u medijima se javlja i kritičniji ton prema stranim investicijama. Pitanja koja se postavljaju odnose se na uslove pod kojima strane kompanije posluju u Srbiji, uključujući poreske olakšice, ekološke efekte, subvencije, i radne uslove. Neki analitičari u opozicionim medijima ističu da strani investitori često dobijaju povlastice koje nisu dostupne domaćim firmama, čime se stvara nejednaka konkurencija. Takođe, u medijima se ponekad govori o političkom uticaju stranih direktnih investicija, gde se one često predstavljaju kao alat kojim strane zemlje ostvaruju geopolitičke ciljeve. Ovaj narativ je naročito izražen kada se radi o investicijama iz Kine ili zapadnoj investiciji u litijumski projekat Jadar, gde se često sugeriše da su ove investicije deo šireg političkog plana za jačanje uticaja na Balkanu. U tim slučajevima, medijski diskurs prelazi iz ekonomske sfere u šire geopolitičke rasprave ili pitanje strategije aktuelne vlasti da održi svoj položaj naspram spoljašnjeg političkog konteksta i unutrašnje političke dinamike sa opozicijom.

Sa druge strane, u medijma se u proseku strane direktne investicije prikazuju i kao ključna strategija za ekonomski oporavak i održivi razvoj zemlje, iako se pojedinačni negativni primeri često napadaju. Primetno je da se više naglašava značaj investicija iz zemalja Evropske unije, koje čine oko 67% ukupnih FDI u Srbiji, prema podacima Ministarstva privrede. Ovaj podatak, kao i statistika trgovinske razmene koja ide u korist Evropske unije, češće se može videti u medijskom prostoru, čak i provladinom. Percepcije kineskih investicija u Srbiji variraju u zavisnosti od perspektive i medijskog narativa. S jedne strane, kineske investicije su često predstavljene kao ključne za infrastrukturni razvoj zemlje. Projekti poput izgradnje pruga, puteva i elektrana dobijaju široku medijsku pažnju, uz isticanje njihovog doprinosa modernizaciji srpske privrede. Mediji često prenose izjave državnih zvaničnika koji ističu da saradnja sa Kinom donosi značajna sredstva, tehnologiju i ekspertizu, neophodne za ostvarenje dugoročnih strateških ciljeva Srbije. Tokom posete kineskog predsednika Ši Đinpinga ova tema je bila u centru medijske pažnje, uz razgovor o projektu brze pruge između Beograda i Budimpešte koja je u izgradnji.

Mediji koji su kritički orijentisani izveštavaju o problemima u vezi sa zagađenjem životne sredine koje stvaraju pojedini kineski projekti, naročito u industriji rudarstva i energetike. U Boru su se pojavile kritike na račun kompanije Ziđin zbog zagađenja vazduha i neadekvatnog tretmana otpada, što je izazvalo proteste lokalnog stanovništva, a koje su kritički mediji ekspeditivno prenosili. Ovi negativni aspekti doprinose narativu o „ceni“ kineskih investicija, gde se razvoj posmatra kroz prizmu kompromisa između ekonomskog napretka i očuvanja životne sredine. Pitanje životne sredine u tom smislu postaje sve važnije politički u izbornim nadmetanjima i svakodnevnim medijskim temama, te su i strane investicije često tema ovakvih političkih rasprava u medijima.

Objava Kako mediji govore o stranim investicijama se prvo pojavila na Novi treći put.

22 februara agresijom Rusije na Ukrajinu otpočeo je najveći konvencionalni sukob na evropskom tlu još od okončanja Drugog svetskog rata. Iako najveće, ulazak ruskih trupa na teritoriju Ukrajine ove zime ne predstavlja prvo kršenje teritorijanog integriteta ove države, koje se desilo 2014. godine aneksijom Krima i godinu dana kasnije, pomaganjem paravojnih formacija u istočnoj Ukrajini. Ova prethoda dešavanja su letargnično ispraćena od strane medija u Srbiji, ali od 22 februara brzo delovanje medija naklonjenih Rusiji omogućilo je da javno mnjenje zauzme gotove sve pozicije ruske propagande. 

U prva dva meseca rata, na osnovu analize gotovo 18.000 članaka u sklopu našeg istraživanja, najčitaniji mediji u Srbiji su Rusiju predstavljali pozitivno sa neto pozitivnim skorom od 20%, dok se ruski saveznik Belorusija, koji su mediji koristili kao primer da i druge države u Evropi brane rusku argumentaciju za napad na Ukrajinu, zabeležila čak 36%. Sa druge strane Ukrajine je zabeležila negativan skor od 9%, dok su se Sjedinjene Države (-29%), Ujedinjeno Kraljestvo (-29%) i NATO (-55%), globalni akteri kojima je pripisan teret krivice od najvećeg broja medija u Srbiji, nalazili na samom dnu kada je reč o njihovoj predstavljenosti od strane medija. 

Rusija je od strane ovih medija predstavljena kao država koja deluje u samoodbrani, opkoljena neprijateljskim NATO savezom i njegovim pijunima, primorana da brani svoje etničko stanovništvo u Ukrajini. Njena vojska postupa po najvišim standardima, koristeći najmoderniju opremu dok se suprotstavlja nacionalističkim ili neretko percipiranim od strane medija, nacističkim trupama Ukrajine. 

S obzirom da se najveći broj naših ispitanika (47%) prvenstveno informiše preko televizije, samo dva meseca ovakve medijske slike bili su dovoljni da ona znatno utiče na stavove javnog mnjenja. 41% ispitanika je kao uzrok za rat u Ukrajini vidi NATO savez, odnosno „širenje NATO na istok protiv interesa Rusije“, 15% smatra da je to „denacifikacija i demilitarizacija Ukrajine“, 13% da je u pitanju „imperijalna politika koju Rusija vodi“, a 12% da „Rusija želi da spreči genocid u Donbasu“. Po 10% ispitanika smatra da je uzrok rata želja Rusije „da spreči Ukrajinu da krene ka Zapadu“ i „da širi svoju teritoriju i na taj način poboljša svoj položaj“. Kada je u pitanju odgovornost za rat u Ukrajini, 32% ispitanika smatra da je ona isključivo na Zapadu, a 27% da je najvećim delom snosi Zapad. Tek 13% smatra da je jedini krivac Rusija, 10% da je najveći, ali ne i jedini, krivac Rusija, a 18% smatra da odgovornost dele Zapad i Rusija. 

Slični stavovi postoje I kada je reč o daljem razvoju ovog sukoba. Od posledica sankcija koje trenutno uvode države Zapada, veće štete će imati Zapad smatra 59% ispitanika, do četvrtina veruje da će to biti Rusija. Verovanje u izdržljivost I otpornost ruske ekonomije kao i mišljenje većine ispitanika da Srbija treba da ostane neutralna u ovoj situaciji, dovodi I do stave 72% ispitanika da ne bi trebalo uvoditi bilo kakve sankcije. 

Početak rata u Ukrajini je pokazao da se određeni nivo skeptičnosti prema Zapadu kao političkom akteru koji postoji u srpskom javnom mnjenju, može veoma lako iskoristiti radi instaliranja proruskih narativa I za teme koje prethodno nisu bile aktuelne u političkom diskursu Srbije, koji dalje mogu predstavljati realan teg kada je u pitanju formiranje državnog spoljnopolitičkog kursa u ovim novonastalim okolnostima. 

Objava Početak rata u Ukrajini i kreiranje proruske pozicije u Srbiji se prvo pojavila na Novi treći put.

Kada se radi o spoljnoj politici Srbije, ona u anketama o stavovima građana generiše različita osećanja. Od početka rata u Ukrajini po brojnim pitanjima, javno mnjenja postaje više polarizovano. To je primetno o pitanjima poput odnosa prema Rusiji, članstvu u Evropskoj uniji, odnosima prema državama regiona, ali i pitanju članstva u NATO-u. Iako je članstvo u Severnoatlanskoj alijansi već nekoliko decenija tabu tema u većinskoj populaciji Srbije, sve zategnutiji odnosi Zapada i Rusije, ali i geografsko širenje NATO-a u našem regionu postavili su nova pitanja i pred domaće biračko telo. Jedan deo biračkog tela je po ovom pitanju od početka rata u Ukrajini promenio svoj stav u smeru veće otvorenosti oko ove ideje.

Naša organizacija je kroz anketiranje stavova građana od marta 2022. na svaka dva meseca i o ovom pitanju pokušala da isprati navedene trendove. Kroz upitnike o stavovima populacije Srbije pokušali smo da saznamo da li bi i sa kojom sigurnošću podržali ovu ideju. Na primeru prvih godinu dana praćenja kretanja javnog mnjenja, od juna 2022. do juna 2023, primetno je da se takav trend desio. Iako navedeni viši procenti podrške nisu ni blizu natpolovične većine ili izjednačenog rezultata, oni predstavljaju poboljšanje.

U našoj junskoj anketi, članstvo u NATO-u bi sigurno ili verovatno podržalo 9,8% građana Srbije, bez neizjašnjenih birača. Od juna do oktobra taj procenat skače i do 13%, da bi se u naredne tri ankete (decembar, mart i maj) zadržao na oko 14% ispitanika koji bi sigurno ili verovatno podržali takav spoljnopolitički potez. Taj rast se nastavio, ali sporijim tempom, te je do juna 2023. podrška za NATO članstvo Srbije skočila na oko 16%.

Postavlja se pitanje, zašto se ovaj trend desio, ako se izuzme generalna evropska polarizacija odnosa povodom rata u Ukrajini i ulaska Finske i Švedske u ovaj savez. On se najbolje može objasniti analitičkim ulaskom u demografsku strukturu podrške, kao i u kojim grupama se konkretno zabeležio rast. Najveći zabeleženi procenat birača u junskom istraživanju koji je za NATO članstvo (16%) prisutan je u još višim procentima u demografskim grupama kao što su: ljudi sa visokim obrazovanjem (32%), ljudi koji žive u Beogradu (20%), stanovnici Vojvodine (16,5%) i glasači građanske opozicije (oko 50%). Podrška je u proseku viša kod muškaraca nego kod žena (19% prema 13%).

Analizom podataka može se zaključiti da je podrška za NATO članstvo posledica globalne polarizacije odnosa, koja je značajan broj ljudi koji su bili sigurni za članstvo u Evropskoj uniji, pomerila i po pitanju atlanskih integracija u smeru članstva. Rat u Ukrajini je pitanje NATO-a učinio dodatno kompatibilnijim evropskim integracijama, te je značajan udeo građanstva koji je bio proevropski orijentisan postao zainteresovan i da podrži potpunu političku promenu kursa spoljne politike Srbije prema Zapadu.

Objava Da li podrška članstvo u NATO-u raste? se prvo pojavila na Novi treći put.